Overzicht van de opbrengst tot nu toe

Kinderen van allergische ouders ontwikkelen vaker luchtweginfecties op kinderdagverblijven dan kinderen van niet-allergische ouders

.. lees hier verder

Resultaten

Overzicht van de opbrengst tot nu toe

Op deze pagina's vindt u een overzicht van de "opbrengst" van het PIAMA onderzoek tot nu toe. We laten u hapklare brokjes informatie zien, met daarbij indien van toepassing een verwijzing naar het wetenschappelijk artikel waarin die informatie uitgebreid beschreven staat.

Vruchten

Leven met astma

Grafiek astmasymptomen

Meer jongens dan meisjes hebben astmasymptomen

In het grafiekje hiernaast is te zien dat op jongere leeftijd meer jongens dan meisjes astma hebben. We weten uit andere studies dat in de puberteit een omkeer plaatsvindt, meer meisjes dan jongens hebben astma na die leeftijdsfase. Binnen PIAMA kunnen we nu met de nieuwste gegevens zien dat ook in onze populatie op leeftijd 16 de meisjes meer astma hebben, terwijl dat daarvoor altijd de jongens waren.

Slechtere gezondheid door astmasymptomen

Kinderen met astmasymptomen hebben een slechtere gezondheid dan andere kinderen. Ze zijn vaker ziek thuis en komen vaker bij de huisarts, hun ouders maken zich meer zorgen over de gezondheid van het kind, moeten vaker 's nachts voor het kind uit bed en vinden vaker dan andere ouders dat het kind pijn of ongemak ervaart bij dagelijkse activiteiten. Ook zijn deze kinderen zelf minder tevreden over hun gezondheid.

Psychisch even gezond

Ondanks hun slechtere fysieke gezondheid zijn kinderen met astmasymptomen psychisch even gezond als kinderen zonder astmasymptomen en even tevreden over hun vriendschappen, hun uiterlijk, hun prestaties op school en bij gym en hun vrijetijdsbesteding. Op de basisschool doen kinderen met astmasymptomen het net zo goed als andere kinderen.

Ook zijn ze even vaak lid van een sportclub, hoewel 30% van de kinderen met astma-symptomen medicijnen gebruikt bij het sporten.

Veel kinderen met astma zijn ook allergisch

Bij kinderen met astmasymptomen komt meer luchtwegallergie voor. (Op de leeftijd van 3 jaar heeft 6% luchtwegallergie en op de leeftijd van 11 jaar heeft ruim 40% luchtwegallergie). Er ontstaan astmaklachten of een verergering van de klachten wanneer ze in contact komen met stoffen waarvoor ze allergisch zijn, bijvoorbeeld huisstof of huisdieren. In veel gevallen hebben ze ook andere allergie gerelateerde klachten zoals eczeem of neusklachten. Bij kinderen zonder astmasymptomen komt luchtwegallergie weinig voor (1% op 3 jaar tot 7% op 11 jaar).

Kinderen met astma krijgen soms te weinig medicijnen, maar soms juist te veel

Astma is moeilijk vast te stellen bij kleine kinderen en daardoor komt het vaker voor dat kinderen te weinig of juist te veel medicijnen gebruiken. Het is belangrijk dat kinderen met astma regelmatig bij de dokter komen, zodat ze altijd precies de goede hoeveelheid medicijnen krijgen. Pediatr Allergy Immunol 2011:1399-3038.

Astmamedicijnen worden niet altijd op de juiste manier gebruikt

Foto

Als een kind met astma een medicijn gebruikt waarin een ontstekingsremmer zit, dan moet dit medicijn dagelijks gebruikt worden. Als een ouder daarvan goed op de hoogte is, dan krijgt het kind in de meeste gevallen dat medicijn ook dagelijks. Sommige kinderen krijgen de ontstekingsremmer echter niet dagelijks toegediend. De ouders van deze kinderen zijn dezelfde ouders die aangeven dat zij zich niet goed genoeg geïnformeerd voelen door arts of apotheker. Het medicijngebruik van astmapatienten kan dus nog veel verbeterd worden door betere voorlichting aan ouders (en patienten zelf, wanneer zij oud genoeg zijn). Pharmacoepidemiology and drug safety, 2014; 23(4), pp. 406-410.

Kinderen met astma voelen zich overdag vaker moe door minder goede slaap

De PIAMA deelnemers die vaak astmaklachten hebben, geven in de vragenlijst op de leeftijd van 14 jaar aan dat zij vaker moe of slaperig zijn overdag, dan de deelnemers die weinig of helemaal geen astmaklachten hebben. Er zijn verder geen verschillen op het gebied van slapen (tijd van naar bed gaan, duur van de nachtrust) tussen deelnemers met en zonder astma. The European respiratory journal : 2013; 41(4), pp. 832-837.

De leefomgeving

Luchtverontreiniging als gevolg van verkeer

Foto

Wanneer je woont in een omgeving waar veel verkeer voorkomt, dan ben je blootgesteld aan de luchtverontreiniging die van dat verkeer afkomstig is. Naarmate de concentratie van deze verontreiniging hoger is, zijn er meer effecten op de gezondheid, soms zijn deze effecten op de gezondheid al aanwezig als de concentratie van de verontreiniging lager is dan de norm die in Nederland is toegestaan:

Luchtverontreiniging en astma

In het PIAMA onderzoek is aangetoond dat het wonen op een adres met veel luchtverontreiniging is geassocieerd met een verhoogde kans op het ontwikkelen en optreden van astma of astma-achtige klachten gedurende de eerste 8 levensjaren. Am J Respir Crit Care Med. 2010 Mar 15;181(6):596-603.

In een recent onderzoek in 5 cohortstudies uit 4 landen, waaronder PIAMA, bleek het verband tussen luchtverontreiniging en astma minder duidelijk en niet in alle landen even sterk te zijn: In PIAMA was wel een verhoogd risico op astma te zien bij kinderen die wonen op een adres met meer luchtverontreiniging terwijl dat in de gecombineerde studies niet werd gezien. Lancet Respir Med 2015; 3: 933–42.

Luchtverontreiniging kan de longfunctie verminderen

Daarnaast zorgt luchtverontreiniging afkomstig van verkeer er ook voor dat de longfunctie vermindert. Environ Health Perspect 2013; Nov-Dec;121(11-12):1357-64.

Luchtverontreiniging heeft invloed op het geboortegewicht

Binnen PIAMA en een aantal vergelijkbare studies in andere Europese landen vonden we ook een negatieve invloed van verkeersgerelateerde luchtverontreiniging op het geboortegewicht: een hoge concentratie aan luchtvervuiling gaf een groter risico op een kindje met een laag geboortegewicht. The lancet, 2013. Respiratory medicine, 1(9), pp. 695-704.

Mijt- en katallergeen concentraties in huisstof zijn stabiel over een lange periode

Foto

In het PIAMA onderzoek zijn huisstof monsters genomen op verschillende tijdstippen. De hoeveelheid katallergeen in dit stof blijkt stabiel door de jaren heen. Voor mijtallergeen (uit de matras) gold dit alleen voor de periode tussen 4 en 8 jaar omdat tussen 3 maanden en 4 jaar alle kinderen een grotere matras kregen. Clin Exp Allergy. 2006;36(12):1525-31

Een kat of hond in huis kan beschermen tegen veelvoorkomende allergieën bij kinderen

Kinderen met een kat of hond in huis op de leeftijd van 3 maanden zijn minder vaak allergisch voor huisstofmijt, huisdieren en grassen op 8-jarige leeftijd. Allergy. 2009;64(8):1202.

Geen verband tussen koken op gas en astma of sensibilisatie* in PIAMA

Met behulp van metingen en modellen is een methode ontwikkeld om blootstelling aan verbrandingsproducten van gasapparatuur in de woning te schatten. De verbrandingsproducten ontstaan bv. wanneer gekookt wordt op een gasfornuis. Er bleek geen verband te zijn tussen de gemeten concentratie en de aanwezigheid van astma of allergie. De concentraties verbrandingsproducten die nu werden gevonden in de woningen waren lager dan die in eerdere studies werden gevonden in Nederland, waarschijnlijk het gevolg van nieuwere, beter afgestelde gasfornuizen, en veel minder gebruik van keuken geysers. Indoor Air. 2006;16(1):65-73; Allergy. 2006;61(5):563-8; Occupational and environmental medicine, 2013; 70(3), pp. 187-194.

* Wat is sensibilisatie?
Voordat iemand in staat is ergens allergisch op te reageren moet die persoon al eens eerder in contact zijn geweest met dat specifieke allergeen (de stof die een allergische reactie kan oproepen). Het afweersysteem heeft na dat contact de mogelijkheid ontwikkeld om in het vervolg met een allergie te reageren: dit wordt allergische sensibilisatie genoemd. Sensibilisatie wordt gemeten in het bloed.

Leefstijl factoren

Allergische ouders nemen al voor de geboorte van hun kind maatregelen om allergie te voorkomen

In huishoudens van allergische ouders wordt (in vergelijking met huishoudens van niet allergische ouders) minder gerookt, zijn minder katten, vaker een gladde vloer in de babykamer en wordt wat langer gewacht met het eerste groente- of fruithapje voor de baby. Kinderen van allergische ouders verschillen dus niet alleen qua erfelijke belasting van andere kinderen, maar groeien ook op in een andere omgeving. Clin Exp Allergy. 2001 Apr ;31 (4):576-81.

Gevoeligheid voor luchtweginfecties wordt bepaald door omgevingsfactoren en factoren van het kind zelf

Kinderen die op jonge leeftijd eczeem hebben, hebben niet meer luchtweginfecties dan kinderen zonder dergelijke klachten. Kinderen van rokende ouders met eczeem hebben wel meer kans op luchtweginfecties ten opzichte van kinderen van rokende ouders zonder eczeem. Blootstelling aan tabaksrook beïnvloedt dus de relatie tussen eczeem en luchtweginfecties. Arch Dis Child 2009(10):1136.

Kinderen van allergische ouders ontwikkelen vaker luchtweginfecties op kinderdagverblijven dan kinderen van niet-allergische ouders

Kinderen die kinderdagverblijven bezoeken lopen relatief vaak luchtweginfecties op. Op jonge leeftijd blijkt dat dat vaker gebeurt bij kinderen van allergische dan van niet-allergische ouders. Pediatrics. 2001 Oct;108(4):943-8.

Contact met andere kinderen op jonge leeftijd beschermt niet tegen astma

Kinderen met oudere broertjes/zusjes en kinderen die op jonge leeftijd naar een kinderdagverblijf gaan, hebben vaker luchtweginfecties in de peutertijd. Echter, deze luchtweginfecties lijken niet te beschermen tegen de ontwikkeling van astma en/of allergieën op de leeftijd van 8 jaar. Am J Respir Crit Care Med 2009; (180) 491-498.

Kinderen met overgewicht hebben vaker astma

Kinderen met overgewicht hebben vaker astma, maar overgewicht heeft geen blijvend effect op astma. Als kinderen met overgewicht in de loop van de kindertijd een normaal gewicht ontwikkelen verdwijnt het hogere astma risico. J Allergy Clin Immunol. 2009;123( 6) 1312-1318.

Voeding

Borstgevoede kinderen hebben minder vaak astma

Kinderen die meer dan 4 maanden borstvoeding hebben gekregen hebben minder vaak astma dan niet-borstgevoede kinderen, ongeacht de leeftijd van het kind en het vóórkomen van astma en allergie in de familie van het kind. Thorax. 08/2009; 64(7):604-9.

Visvetzuren in moedermelk beschermen tegen astma en eczeem bij kinderen

Kinderen die moedermelk kregen met een hoog gehalte aan z.g. 'visvetzuren' hadden op de leeftijd van 4 jaar minder eczeem en astma dan kinderen die moedermelk kregen met maar weinig van die vetzuren. Dit was overigens alleen het geval bij kinderen van allergische moeders. J Allergy Clin Immunol. 2006;117(2):440-7.

Recentelijk hebben we ontdekt dat de visvetzuur samenstelling van de moedermelk invloed heeft op de bloeddruk, kinderen die als baby moedermelk hebben gehad met veel visvetzuren hadden op 12 jarige leeftijd een gezondere (lagere) bloeddruk. Hypertension, 2012: 60(4), pp. 1055-1060.

Vetzuursamenstelling moedermelk en gezondheid op 14 jarige leeftijd

Eerder vonden we in de PIAMA studie al dat de aanwezigheid van omega 3 vetzuren (de zo genoemde 'visvetzuren') in de moedermelk een gunstig effect heeft op de gezondheid in de kleutertijd, met name voor de ontwikkeling van astma en allergie.

Recentelijk hebben we kunnen aanvullen dat dit gunstige effect van de vetzuursamenstelling in de moedermelk nog steeds bestaat als de kinderen 14 jaar zijn: Betere vetzuren in de moedermelk, is minder allergie en astma op 14 jaar, onafhankelijk van de allergiestatus van de moeder. Allergy 2015; 70: 1468–1476.

Ouders van kinderen met eczeem op 3 maanden wachten langer met de introductie van vaste voeding

Kinderen met eczeem op de leeftijd van 3 maanden kregen later vaste voeding dan kinderen die geen eczeem hadden op jonge leeftijd. Met name de introductie van fruit en groenten werd uitgesteld.

Kinderen die dagelijks fruit eten hebben minder vaak astma

In PIAMA is gekeken naar de mogelijke verschillen van voedingspatronen op jonge leeftijd, latere leeftijd, en over de gehele periode van 2 tot 8 jaar in relatie tot astma en allergie op 8-jarige leeftijd. Dagelijkse consumptie van fruit gedurende de eerste 8 levensjaren hangt samen met een lager risico op astma en allergie op 8-jarige leeftijd. Er was geen sterke aanwijzing dat de consumptie van fruit op jonge leeftijd (2-3 jaar) een grotere rol speelt in het voorkómen van astma dan de consumptie van fruit op latere leeftijd (7-8 jaar). Eur. Respir. J. 2011;37:1060-1067.

Het is lastig voor 14 jarigen om de richtlijnen voor gezond gedrag te volgen

Zie onderstaande figuur, de richtlijn is om dagelijks te ontbijten, 82% van de 14 jarigen in PIAMA doet dat ook daadwerkelijk. De richtlijn is ook om dagelijks fruit en groente te eten, nog geen 40% van de 14 jarigen eet dagelijks groente en fruit. Bewegen is helemaal lastig, de richtlijn is minstens 1 uur per dag matig intensief bewegen, maar slechts 9% van de 14 jarigen haalt die norm.

Foto
(Gegevens afkomstig uit de vragenlijsten ingevuld door PIAMA deelnemers op de leeftijd van 14 jaar)

Luchtweg-testen

Astma en allergie bij jonge kinderen hangt samen met een verhoogd NO in de uitademingslucht

Stikstofmonoxyde (NO) in uitademingslucht is een maat voor luchtwegontsteking. Al bij kinderen van 4 jaar oud is gebleken dat de concentratie NO verhoogd is bij kinderen met astma en/of allergie. Eur Respir J. 2005;25(3):455-61.

Luchtwegweerstand is verhoogd bij jonge kinderen met chronische luchtwegsymptomen

Op jonge leeftijd is het uitvoeren van gangbare longfunctietesten nog moeilijk. Een nieuwe test van luchtwegweerstand (RINT) is toegepast in het PIAMA onderzoek. Al op een leeftijd van 4 jaar blijkt dat kinderen met chronisch piepen op de borst een meetbaar verhoogde luchtwegweerstand hebben. Am J Respir Crit Care Med. 2004;169(2):209-13.

Allergie en andere aandoeningen in de familie

Kinderen met astma of allergie in de familie hebben een verhoogd risico op astma-achtige klachten

Als beide ouders allergisch zijn (en dat geldt voor 10% van de kinderen), krijgen twee keer zoveel kinderen astmasymptomen (32% op 2-3 jaar tot 25% op 10-11 jaar) dan met twee niet allergische ouders (18% op 2-3 jaar tot 9% op 10-11 jaar). Bij kinderen met één allergische ouder ligt het daar tussenin, waarbij het weinig uitmaakt of de vader of de moeder allergisch is.

Hartinfarct of diabetes in de familie, nakomelingen ook verhoogd risico

Binnen de piama studie hebben we gevonden dat wanneer tot 2 generaties eerder (opa en oma, ouders) vaker hart en vaat aandoeningen en/of diabetes voorkomen, de kinderen op 12 jarige leeftijd hogere risicofactoren hebben voor die aandoeningen: hun cholesterol waarden en bloeddruk zijn hoger en hun suikerwaarde in het bloed is ongezonder.

Ongeveer 30% van de kinderen is familiair belast met deze aandoeningen. Verder onderzoek moet uitwijzen hoe deze kinderen zich ontwikkelen en of hun ongunstige waarden daadwerkelijk uitmonden in ziekte. Diabetologia (2016) 59:1666–1674

Kinderen met ouders of grootouders die al jong diabetes of een hartinfarct kregen, hadden ongunstigere waarden van cholesterol en HbA1c. De verschillen in cardiometabool profiel die bij kinderen werden gezien zijn een aanwijzing dat het risico op hart- en vaatziekten en diabetes al in de kindertijd opbouwt, en bieden aanknopingspunten voor preventieprogramma’s. Verder onderzoek moet uitwijzen hoe het cardiometabool van deze kinderen zich ontwikkelt in de jonge volwassenheid, en of de ongunstige waarden in cardiometabool profiel uiteindelijk ook daadwerkelijk uitmonden in ziekte.

De wisselwerking tussen erfelijke aanleg en omgeving

Omgevingsfactoren die in de gehele populatie niet of nauwelijks effect lijken te hebben op astma, kunnen wel in gevoelige groepen effect hebben

Over het algemeen hebben kinderen die een hond als huisdier hebben, niet vaker astma op 8-jarige leeftijd. Kinderen met een kleine genetische variatie in een bepaald gen (T-allel in SNP rs5744455 van het CD14 gen) hebben wel vaker astma op 8-jarige leeftijd als er een hond in huis is. Eur Respir J 2008; 32: 593–602.

Het effect van roken tijdens de zwangerschap op astma is afhankelijk van een bepaald gen, het adam33 gen

In de PIAMA studie is voor het eerst aangetoond dat het effect van roken tijdens de zwangerschap afhankelijk is van variaties in een bepaald gen, het adam33 gen. Allergy 2009: 64: 898–904.

Erfelijke aanleg voor astma is belangrijk in eerste levensjaren

Er zijn veel genen die een rol spelen bij astma, waarbij erfelijke variaties in deze genen een wat hogere kans geven op deze ziekte. In dit onderzoek toonden we aan dat twee van deze astma-genen (IL33 en IL1RL1) al in de eerste jaren van het leven een verhoogd risico geven op klachten van piepende ademhaling. Dit was vooral het geval bij kinderen die ook al vroeg in het leven tekenen van een allergie hadden. J Allergy Clin Immunol. 2014 Jul;134(1):170-7; jaci 2013.12,1080

De erfelijkheid van astma: Kleine effecten in grote onderzoeken

PIAMA werkt samen met andere onderzoeken in de wereld, om gezamenlijk een beter begrip te krijgen van de erfelijke aanleg voor astma en allergie. Zo vonden we in deze wereldwijde samenwerking 10 genen voor allergie. Elk van deze genen draagt voor een klein deel bij aan het krijgen daarvan. Opvallend genoeg waren het niet allemaal dezelfde genen die ook verantwoordelijk zijn voor astma en eczeem, waardoor onderzoekers denken dat voor astma en eczeem naast allergie ook andere factoren belangrijk zijn om deze ziektes te kriijgen. Nat Genet. 2011 Dec 25;44(2):187-92; Nat Genet. 2013 Aug;45(8):902-6

Begint COPD al voordat je naar school gaat?

COPD is een longziekte die voorkomt bij mensen vanaf middelbare leeftijd. Het is een verzamelnaam van chronische bronchitis en long emfyseem, de rek is dan uit de longen. COPD komt veel voor bij rokers. Er zijn verschillende erfelijke factoren gevonden die iemand kwetsbaar maken voor het ontwikkelen van COPD. In de PIAMA studie onderzochten we of deze erfelijke aanleg ook het risico groter maakt op piepende ademhaling en lage longfunctie in het eerste levensjaar. Wij vonden dat dit het geval was voor 3 COPD genen, soms in samenhang met blootstelling aan tabaksrook in de woning. Genen die mensen gevoelig maken voor het ontwikkelen van COPD op latere leeftijd, komen dus ook al tot uiting in de eerste levensjaren. J Allergy Clin Immunol. 2014 Jan;133(1):68-76.e1-4; j.jaci.2013.06.004

Het gebruik van anti-allergische matrashoezen

Interventie met matrashoezen heeft geen invloed op ontwikkeling van sensibilisatie en astma

Er blijkt geen verschil tussen kinderen met anti-allergische hoezen, placebohoezen of zonder hoezen voor wat betreft de ontwikkeling van astma en allergie. Mogelijk heeft dit te maken met het betrekkelijk geringe verschil in hoeveelheid mijtallergeen vóór en na het toepassen van de hoezen in onze studie. Am J Respir Crit Care Med. 2002;1;166(3):307-13; Clin Exp Allergy. 2003;33(4):490-5; Pediatr Allergy Immunol. 2006;17(5):329-36; Allergy, 2012; 67(2), pp. 248-256.

Vroege blootstelling aan mijtallergeen leidt tot sensibilisatie en astmasymptomen

Blootstelling aan mijtallergeen op jonge leeftijd hangt samen met sensibilisatie tegen mijt, en met astma klachten wanneer de kinderen 8 jaar oud zijn. In mindere mate geldt dit ook voor blootstelling aan katallergeen op jonge leeftijd. J Allergy Clin Immunol. 2005;115(5):946-52.

Vroege blootstelling aan bacterie- en schimmelcomponenten hangt samen met minder astma en sensibilisatie

Blootstelling aan bepaalde bacteriële- en schimmelcomponenten hangt samen met minder astma op vierjarige leeftijd. Er wordt onderzocht of dit verband ook op latere leeftijd nog bestaat. J Allergy Clin Immunol. 2006;117(5):1067-73; Eur Respir J. 2007;29(6):1144-53.

Invloed van omstandigheden tijdens de zwangerschap en geboorte

Kinderen van moeders die overgewicht hadden tijdens de zwangerschap hebben vaker astma

Met name als de moeder zelf allergisch is of astma heeft, hebben kinderen van zware moeders meer kans op astma. Voor een deel lijkt dit te komen doordat kinderen van zware moeders vaak zelf ook overgewicht krijgen. Kinderen met overgewicht hebben vaker astma. Int J Obes (Lond). 2010 Apr;34(4):606-13.

Kinderen die te vroeg geboren zijn hebben een grotere kans op astma

Kinderen die prematuur (te vroeg) worden geboren hebben een grotere kans om later astma te krijgen. J Allergy Clin Immunol. 2014 May;133(5):1317-29

Kinderen die zwaar zijn bij de geboorte krijgen vaker eczeem in het eerste jaar

Kinderen met een geboortegewicht boven de 4000 gram hebben vaker eczeem op 1-jarige leeftijd dan kinderen met een lager geboorte gewicht. Clin Exp Allergy 2003; 33:1336-41.

Zwangerschap is een sterke stimulans om te stoppen met roken

Van de circa 1000 aanstaande moeders die 12 weken vóór de zwangerschap rookten, stopte 45% in de eerste maanden van de zwangerschap en was 32% twee jaar na de bevalling nog steeds niet-roker.

Kinderen geboren via een keizersnede hebben een blijvend hogere kans op astma

Kinderen die geboren zijn door middel van een keizersnede hebben vaker astma dan kinderen die via de natuurlijke weg ter wereld zijn gekomen. Met name de kinderen van allergische ouders hebben een hoger risico. Thorax. 2009 Feb;64(2):107-13.

Kinderen geboren via een keizersnede hebben een grotere kans op overgewicht

Binnen de PIAMA populatie is ongeveer 9% van de kinderen geboren via een keizersnede. Het blijkt dat deze kinderen gedurende de kinderleeftijd een 52% groter risico hadden op overgewicht dan normaal geboren kinderen. De bloeddruk van deze kinderen (op leeftijd 12 en 16) was niet verhoogd. J Pediatr 2016;179:111-7

Kinderen met een laag geboortegewicht hebben geen blijvend hoger risico op luchtwegklachten

Kinderen met een laag geboortegewicht hebben op jonge leeftijd meer luchtwegklachten, vooral als er bij hen thuis gerookt wordt. Als de kinderen ouder worden groeien ze over hun klachten heen en is er geen verschil meer met kinderen die een normaal of hoog geboortegewicht hadden. Am J Respir Crit Care Med. 2007;175(10):1078-85.

Pijn

Pijn in lijf en leden op 11 en 14 jarige leeftijd

We hebben onderzocht of klachten van het bewegingsapparaat (gewrichten en spieren) v eel voorkomen onder de jongeren van PIAMA. De vragen hierover zijn gesteld op de leeftijd van 11 en 14 jaar. Een groot deel van de kinderen geeft aan in het voorafgaande jaar minimaal 1 maand pijn te hebben ervaren, bijvoorbeeld in armen of benen of rug. Op leeftijd 11 gaat het om 16% van de kinderen, op leeftijd 14 om 25%.

Als je pijn hebt op leeftijd 11, heb je dat vaak nog steeds op leeftijd 14. Pijnklachten gaan vaak samen met vermoeidheid. We weten niet goed of de vermoeidheid daarbij een oorzaak is of een gevolg. PAIN 157 (2016) 2826–2833.



omhoog
Laatst bijgewerkt: 13-Apr-2017
piama.uu.iras.nl